Czego szukasz?

← Wszystkie tekstyKulisy pisania i moje książki

Kulisy pisania i moje książki

Science fiction o nierównościach społecznych — kiedy technologia służy tylko elitom

Technologia potrafi już niemal wszystko. Ty nadal nie masz odpowiednich uprawnień. Co z postępu, jeśli jedni mogą dzięki niemu żyć dłużej i wygodniej, a drudzy mają być wdzięczni za ochłapy? Science fiction pozwala wyobrazić sobie przyszłość, w której wynalazki wyprzedziły najśmielsze marzenia — a społeczna hierarchia ani drgnęła. O technologii dla elit, najwyższych z najniższych i odkryciach, które komuś bardzo przeszkadzają.

Wyobraź sobie świat, w którym można wytworzyć niemal wszystko. Energię przekształcać w potrzebne przedmioty, pokonywać ograniczenia produkcji, odtwarzać uszkodzone narządy.

A teraz wyobraź sobie, że nie masz do tego dostępu.

Za szklana brama technologii

Nie dlatego, że technologia jeszcze nie powstała. Nie dlatego, że nikt nie potrafi jej obsłużyć. Po prostu urodziłeś się po niewłaściwej stronie społecznego podziału.

W takim świecie pytanie o przyszłość przestaje brzmieć: „Co jeszcze uda się wynaleźć?”. Zaczyna brzmieć: „Komu wolno będzie z tego korzystać?”.

Właśnie tutaj science fiction o nierównościach społecznych robi się szczególnie interesujące. Pozwala wyobrazić sobie cywilizację, która rozwiązała ogromną część problemów technicznych, a mimo to zachowała stary porządek: jedni mają możliwości, drudzy mają czekać.

Postęp dla wszystkich. Dostęp dla wybranych

O przyszłości łatwo myśleć jak o wspólnej windzie. Technologia się rozwija, więc wszyscy stopniowo jadą wyżej.

Ale można sobie wyobrazić również windę, która zatrzymuje się tylko na wybranych piętrach.

Nowe możliwości nie muszą automatycznie znosić dawnych przywilejów. Mogą je wzmacniać. Jeśli niewielka grupa kontroluje źródło energii, proces produkcji i wiedzę potrzebną do jego obsługi, każdy kolejny przełom może zwiększać zależność pozostałych.

Wtedy nawet ogromna obfitość nie oznacza wolności. Człowiek może żyć w świecie, w którym da się zaspokoić jego potrzeby, i jednocześnie pozostawać całkowicie zależny od cudzej zgody.

Najbardziej niepokojąca przyszłość nie musi być światem ruin. Może być zadbana, sprawnie zarządzana i pełna urządzeń, których większości mieszkańców nie wolno używać.

Najzdolniejsi spośród tych, którym wolno mniej

W takim porządku szczególną rolę odgrywa edukacja.

Wyobraźmy sobie elitarną uczelnię dla mniej uprzywilejowanej części społeczeństwa. Trafiają do niej najlepsi. Przechodzą trudne egzaminy, zdobywają imponującą wiedzę, uczą się obsługi technologii, która ma odmienić życie ich społeczności.

Brzmi jak otwarcie drogi do awansu.

Tyle że zakres ich działania został ustalony wcześniej. Mogą doskonalić urządzenia, ale nie zmieniać zasad dostępu. Mogą szukać wydajniejszych rozwiązań, ale wyłącznie w granicach przydzielonych zasobów. Mogą zostać ekspertami, lecz najważniejsze decyzje nadal podejmuje ktoś inny.

To rodzi niewygodne pytanie: czy uczelnia przygotowuje ludzi do przełamania ograniczeń, czy do sprawnego funkcjonowania wewnątrz nich?

W takim świecie można stworzyć całą hierarchię sukcesu, która kończy się dokładnie tam, gdzie zaczynają się cudze przywileje. Najzdolniejsi osiągają najwyższe stanowiska dostępne dla swojej grupy i mają być wdzięczni, że dopuszczono ich tak wysoko.

Pozostają najwyższymi z najniższych.

Przywilej zapisany w urządzeniu

Zwykły zakaz można zakwestionować. Można pokazać jego niesprawiedliwość, domagać się zmiany przepisów, przekonać innych, że podział nie ma sensu.

Science fiction pozwala pójść dalej: wpisać ten podział w samą technologię.

Urządzenie rozpoznaje, kto je uruchamia. System zatwierdza polecenia tylko wybranych osób. Kompetencje nie wystarczają, bo potrzebne jest jeszcze uprawnienie związane z przynależnością do uprzywilejowanej grupy.

Człowiek może rozumieć cały proces lepiej od swojego przełożonego, a mimo to nie mieć możliwości podjęcia najprostszej decyzji.

To wyjątkowo trwały porządek. Na pytanie „Dlaczego on może, a ja nie?” da się odpowiedzieć: „Tak działa system”.

I rozmowa o władzy zostaje przebrana za rozmowę o wymaganiach technicznych.

Kiedy niedobór staje się uzasadnieniem wszystkiego

Nie każda nierówność w dostępie musi wynikać ze świadomego oszustwa. Zasoby mogą być rzeczywiście ograniczone. Reaktor ma określoną wydolność. Produkcja trwa. Nawet najbardziej zaawansowana cywilizacja może mieć kolejki i problemy, których nie potrafi natychmiast rozwiązać.

Wtedy najważniejsze staje się pytanie o kolejność.

Kto otrzyma pomoc pierwszy? Kto ustala kryteria? Kto może je zmienić? Czy ludzie czekający na swoją szansę mają możliwość sprawdzenia, jak podejmowano decyzje?

Prawdziwy niedobór i niesprawiedliwy podział mogą istnieć jednocześnie. Ograniczone możliwości technologii nie wyjaśniają jeszcze, dlaczego jedni stale stoją bliżej jej źródła.

W opowieści o takim świecie napięcie rośnie właśnie wtedy, gdy przestaje wystarczać obietnica: „Kiedyś będzie lepiej”.

Bohater zaczyna pytać, czy obecne zasady w ogóle pozwalają na to „kiedyś”.

Wynalazek, który komuś przeszkadza

Przełom technologiczny zwykle kojarzy się z sukcesem. W społeczeństwie opartym na kontrolowanym dostępie może jednak stać się zagrożeniem.

Jeśli nowe rozwiązanie pozwala ominąć dotychczasowe ograniczenia, zmienia znacznie więcej niż wydajność urządzenia. Podważa zależność od tych, którzy do tej pory rozdzielali możliwości.

Odkrywca może sądzić, że znalazł sposób na rozwiązanie wspólnego problemu. Dla kogoś innego właśnie naruszył fundament porządku.

To dobry konflikt dla fantastyki socjologicznej: bohater chce sprawić, żeby coś działało lepiej, a jego przeciwnicy potrzebują, żeby nadal działało tak samo.

Nie muszą nawet sprzeciwiać się postępowi. Wystarczy, że będą określać, które jego kierunki są odpowiedzialne, bezpieczne i dopuszczalne.

„Reaktor w kwarantannie”: kto wyznacza granice możliwości?

W „Reaktorze w kwarantannie” ten problem pojawia się w rozmowie studenta z profesorem.

Lon patrzy na swoją elitarną uczelnię z rosnącą złością. Widzi ogromną wiedzę, ambicje i przekonanie o wyjątkowości. Nie widzi jednak rezultatów, które mogłyby zasadniczo odmienić życie jego społeczności.

Ekstorsi korzystają z możliwości niedostępnych Domonitom. Ci drudzy otrzymali własną elektrownię, lecz pracują w warunkach, które Lon uważa za niewystarczające. Nawet zarządzanie technologią wiąże się z zabezpieczeniami utrwalającymi społeczny podział.

Jego pytanie jest niewygodne: czy naprawdę budują drogę do niezależności, czy tylko uczą się sprawniej korzystać z tego, co łaskawie im przydzielono?

Ta rozmowa nie kończy się prostą odpowiedzią. Profesor wie więcej, niż student przypuszcza. A możliwości zmiany okazują się równie niepokojące jak dotychczasowy zastój.

Przeczytaj rozmowę Lona z profesorem i dwa kolejne fragmenty „Reaktora w kwarantannie” →

Przyszłość dla kogo?

Science fiction pozwala przesunąć granice możliwego, a potem sprawdzić, co ludzie zrobią z nowymi możliwościami.

Mogą ograniczyć cierpienie. Mogą poszerzyć wolność. Mogą też zbudować doskonalszy system zależności, w którym dawne przywileje zostaną zabezpieczone lepiej niż kiedykolwiek.

Dlatego w opowieściach o przyszłości warto patrzeć również na tych, którzy stoją przed zamkniętymi drzwiami.

Za nimi może znajdować się technologia zdolna odmienić ich życie.

Na drzwiach — informacja, że nie mają odpowiednich uprawnień.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

LIST OD AUTORA

Nie przegap kolejnej historii.

Nowe książki, fragmenty i kulisy pisania. Wiadomość wtedy, gdy jest o czym opowiedzieć.

Dołącz do newslettera

Używamy informacji zebranych za pomocą plików cookie i podobnych technologii, aby ulepszyć Twoje doświadczenie na naszej stronie, analizować sposób jej użytkowania i w celach marketingowych. Kliknięcie przycisku „Akceptuj” oznacza zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookie.

Zobacz więcej
Cookies settings
Akceptuj
Polityka prywatności & Cookies
Privacy & Cookies policy
Cookie name Active

I Postanowienia ogólne

1. Niniejsza Polityka ochrony prywatności określa sposób zbierania, przetwarzania i przechowywania danych osobowych koniecznych do świadczenia usług drogą elektroniczną za pośrednictwem serwisu internetowego w domenie AdamPodkowa.pl (dalej: Serwis). 2. Administratorem danych osobowych Użytkowników jest [Adam Podkowa – administrator serwisu] (dalej: Administrator). 3. Dane osobowe przetwarzane są zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (dalej: RODO). 4. Zbierane przez Administratora dane będą: – przetwarzane zgodnie z prawem, – przetwarzane w wyraźnie określonych celach i niepoddawane dalszemu przetwarzaniu niezgodnemu z tymi celami, – merytorycznie poprawne i adekwatne w stosunku do celów, w jakich są przetwarzane, – przechowywane nie dłużej niż jest to niezbędne do osiągnięcia celu przetwarzania. II. Cel i podstawy prawne przetwarzania danych  1. Administrator przetwarza dane osobowe niezbędne do świadczenia i rozwoju oferowanych usług dostępnych za pośrednictwem Serwisu oraz poszczególnych jego funkcjonalności. 2. Dane osobowe przetwarzane będą w następujących celach: a. realizacji umowy o świadczeniu usług drogą elektroniczną zgodnie z ustawą z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną. b. komunikacji z Użytkownikiem w celu dostarczeniu mu niezbędnych informacji oraz budowania pozytywnych i rzetelnych relacji z Nim, co stanowi prawnie uzasadniony interes Administratora (art. 6 ust. 1 lit. f RODO); c. promowania przez Administratora produktów i/lub usług własnych oraz swoich Partnerów poprzez kierowanie drogą elektroniczną Informacji marketingowych (newsletter) o ile Użytkownik wyraził zgodę na otrzymywanie takich powiadomień za pośrednictwem e-mail (art. 6 ust. 1 lit. a RODO); d. udzielenia dostępu do informacji o nowościach z branży bezpośrednio powiązanej z działalnością Administratora, o ile Użytkownik wyraził zgodę na otrzymywanie takich powiadomień za pośrednictwem e-mail (art. 6 ust. 1 lit. a RODO), e. w celach analitycznych i statystycznych na podstawie prawnie uzasadnionego interesu Administratora polegającego na prowadzeniu weryfikacji aktywności Użytkowników i ich preferencji dla optymalizacji usług i produktów oraz stosowanych funkcjonalności Serwisu (art. 6 ust. 1 lit. f RODO); f. ewentualnego ustalenia, dochodzenia roszczeń lub obrony przed nimi na podstawie prawnie uzasadnionego interesu Administratora polegającego na ochronie jej praw (art. 6 ust. 1 lit. f RODO). 3. W każdym z wymienionych powyżej przypadków (ust 2) podanie danych jest dobrowolne, jednak konieczne do zawarcia umowy lub skorzystania z innych funkcjonalności Serwisu. III. Okres przetwarzania danych osobowych 1. Dane osobowe będą przetwarzane przez okres potrzebny do realizacji zgłoszenia, a po tym czasie przez okres niezbędny do zachowania zgodności z przepisami prawa, dochodzenia lub obrony przed ewentualnymi roszczeniami, jednak nie dłużej niż 3 lat liczone od dnia rozwiązania umowy o świadczeniu usług drogą elektroniczną. 2. Dane przetwarzane na podstawie zgody będą przetwarzane do czasu wycofania udzielonej zgody z zastrzeżeniem, że wycofanie tej zgody nie ma wpływu na zgodność przetwarzania danych, którego dokonano przed tym wycofaniem. IV. Informacje o przetwarzaniu  1. Dane osobowe w zależności od celu przetwarzania mogą zostać ujawnione: a. podmiotom powiązanym z Administratorem b. podmiotom współpracującym z Administratorem, c. podwykonawcom, w szczególności podmiotom dostarczającym i obsługującym wybrane systemy i rozwiązania informatyczne, d. podmiotom obsługującym płatności internetowe, e. podmiotom świadczącym usługi kuriersko-pocztowe, f. kancelariom prawnym. 2. Dane osobowe przetwarzane przez Administratorem, nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy ani do organizacji międzynarodowych. V. Prawa osób, których dane dotyczą  1. Użytkownik Serwisu ma prawo: – dostępu do treści swoich danych osobowych – sprostowania danych – usunięcia danych – ograniczenia przetwarzania danych – przenoszenia danych – wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania odbywającego się na podstawie prawienie usprawiedliwionego interesu administratora – wycofania zgody w dowolnym momencie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie tej zgody przed jej wycofaniem 2. Użytkownik ma prawo do wniesienia skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych w sytuacji, w której uzna, że przetwarzanie narusza jego prawa i wolności. 3. W procesie przetwarzania danych nie dochodzi do zautomatyzowanego podejmowania decyzji w tym do profilowania. VI. Postanowienia końcowe  1. Administrator zastrzega sobie prawo do wprowadzenia zmian w niniejszej Polityce prywatności jednocześnie zapewnia, że prawa Użytkowników wynikające z niniejszego dokumenty nie zostaną ograniczone. 2. O wszelkich zmiana w Polityce prywatności Użytkownik zostanie poinformowany poprzez komunikat dostępny w Serwisie.
Zapisz ustawienia
Cookies settings